Zonsopkomst fotograferen: tips en camera-instellingen

Je wekker zetten terwijl het buiten nog donker is, klinkt misschien niet heel aantrekkelijk. Maar als je eenmaal op een mooie locatie staat en de lucht langzaam ziet verkleuren, weet je waarom je zo vroeg bent opgestaan. Toch is een zonsopkomst fotograferen niet altijd even makkelijk. De lucht heeft prachtige kleuren, maar het landschap is nog donker. Of de zon komt ineens zo fel boven de horizon dat de kleuren op je foto verdwijnen. Hoe zorg je ervoor dat je de sfeer van zo’n mooie ochtend goed vastlegt? Met deze tips en camera-instellingen ga je goed voorbereid op pad!

1. Hoe laat kun je het beste een zonsopkomst fotograferen?

Bij een zonsopkomst denk je waarschijnlijk aan het moment waarop de zon boven de horizon verschijnt. Maar wist je dat je juist daarvoor vaak al prachtige foto’s kunt maken? De lucht begint langzaam lichter te worden en afhankelijk van de bewolking verschijnen er roze, paarse en oranje kleuren. Soms zijn deze kleuren zelfs mooier dan wanneer de zon eenmaal zichtbaar is.

Probeer daarom ongeveer 30 tot 45 minuten voor zonsopkomst op je locatie te zijn. Dan heb je voldoende tijd om een goede compositie te zoeken en je camera in te stellen. Bovendien kun je zo verschillende fases van de zonsopkomst fotograferen.

Het blauwe uur en het gouden uur

Vlak voor zonsopkomst kun je fotograferen tijdens het blauwe uur. De zon staat dan nog onder de horizon en het landschap krijgt een koele, blauwachtige uitstraling. Dit is bijvoorbeeld een mooi moment om een spiegelglad meer, een stad of een landschap met mist vast te leggen.

Wanneer de zon boven de horizon verschijnt, begint het gouden uur. Het warme zonlicht zorgt voor lange schaduwen en geeft het landschap een zachte gloed. Hoe lang dit licht mooi blijft, hangt af van het seizoen, de locatie en de weersomstandigheden.

Blijf dus ook fotograferen nadat de zon is opgekomen. Een landschap dat eerst nog donker en blauw was, kan een kwartier later ineens een totaal andere uitstraling hebben.

2. Zoek vooraf een geschikte locatie voor je zonsopkomst

Een mooie zonsopkomst fotograferen begint eigenlijk al voordat je op pad gaat. Want niet iedere locatie is even geschikt. Wil je de zon boven de horizon zien verschijnen? Dan is het belangrijk om te weten vanuit welke richting de zon opkomt.

De zon komt ongeveer in het oosten op, maar de precieze richting verandert gedurende het jaar. In Nederland verschijnt hij in de zomer meer richting het noordoosten en in de winter juist richting het zuidoosten. Een plek waar je in juni een prachtige zonsopkomst kunt fotograferen, kan in december dus heel anders uitpakken. Met een app zoals PhotoPills kun je vooraf bekijken waar de zon op een bepaalde datum opkomt. Handig wanneer je bijvoorbeeld een molen, boom of gebouw precies voor de opkomende zon wilt plaatsen.

Denk ook na over de omgeving. Een open landschap geeft je veel zicht op de lucht, terwijl een bosrand juist interessant kan zijn wanneer de eerste zonnestralen tussen de bomen verschijnen. En bij een meer of rivier kun je de kleuren van de lucht misschien ook nog eens in het water terugzien.

Vergeet de voorgrond niet

Een mooie lucht is fijn, maar een foto wordt vaak interessanter wanneer er ook iets op de voorgrond te zien is. Denk aan een houten steiger, riet langs het water, een kronkelend pad of een rij bomen. Zo geef je je foto meer diepte.

Kijk vooraf eventueel via een kaart of satellietbeeld naar de omgeving. En houd er rekening mee dat een locatie er in het donker heel anders uitziet. Een zaklampje en geschikte schoenen zijn dus geen overbodige luxe wanneer je vroeg op pad gaat.

3. Welke camera-instellingen gebruik je bij zonsopkomst?

Bij het fotograferen van een zonsopkomst verandert de hoeveelheid licht voortdurend. Daardoor bestaat er niet één combinatie van camera-instellingen die altijd werkt. Toch zijn er een paar handige uitgangspunten waar je een heel eind mee komt.

Dit zijn mijn adviezen om mee te starten, geen vaste regels. De juiste instellingen hangen af van je camera, lens, compositie en de hoeveelheid licht. Pas de instellingen dus vooral aan naar je eigen situatie of voorkeuren! Daarnaast zal er ook verschil zitten in het fotograferen met of zonder statief. Daarover vertel ik hieronder meer.

Zonsopkomst fotograferen met een statief

De meeste landschapsfotografen fotograferen met een statief. Dit heeft meerdere voordelen, zo kun je bijvoorbeeld een langere sluitertijd kiezen zonder dat je foto bewogen wordt. Ideaal wanneer je al begint met fotograferen voordat de zon opkomt. Er is dan nog weinig licht, waardoor je camera een langere sluitertijd nodig heeft.

Stel je fotografeert een landschap met een meer op de voorgrond. Je wilt zowel de oever als de bomen in de verte scherp hebben. Kies dan bijvoorbeeld een diafragma van f/16 en ISO 100. Je camera bepaalt vervolgens welke sluitertijd nodig is voor een goede belichting. Dat kan bij weinig licht bijvoorbeeld meerdere seconden. Omdat je camera op een statief staat, is dat geen probleem zolang je onderwerp voldoende stil blijft staan.

Zonsopkomst fotograferen zonder statief

Heb je geen statief bij je? Dan moet je wat beter op de sluitertijd letten. Een te lange sluitertijd zorgt namelijk voor bewegingsonscherpte wanneer je uit de hand fotografeert. Welke sluitertijd je nodig hebt, hangt onder andere af van je brandpuntsafstand en de beeldstabilisatie van je camera. Met een groothoeklens van 24mm kun je doorgaans een langere sluitertijd gebruiken dan met een telelens van 200mm.

Wordt de sluitertijd te lang? Verhoog dan de ISO-waarde naar bijvoorbeeld ISO 400 of 800. Je krijgt dan wat meer ruis in je foto, maar een scherpe foto met een beetje ruis is beter dan een onscherpe foto.

Je kunt ook voor een groter diafragma kiezen, zoals f/4. Hierdoor valt er meer licht op de sensor. Houd er wel rekening mee dat de scherptediepte kleiner wordt, waardoor niet automatisch alles van voor tot achter scherp is.

4. Zo voorkom je een overbelichte lucht

Eén van de lastigste dingen bij een zonsopkomst fotograferen is het grote verschil tussen licht en donker. De lucht kan al behoorlijk fel zijn, terwijl het landschap nog grotendeels in de schaduw ligt.

Stel dat je een zonsopkomst boven een heide-landschap fotografeert. De lucht heeft prachtige oranje kleuren, maar de paarse heide op de voorgrond is nog donker. Je camera probeert de hele foto goed te belichten, waardoor de lucht misschien veel te licht wordt. De mooie kleuren verdwijnen en je houdt een bijna witte lucht over. Gelukkig zijn er meerdere manieren om hier iets aan te doen.

Optie 1: Gebruik belichtingscompensatie

Fotografeer je in de diafragma-voorkeuze stand? Dan kun je met belichtingscompensatie (Exposure Value) de foto lichter of donkerder maken. Probeer bijvoorbeeld eens -0,7 EV wanneer de lucht te licht wordt. Hierdoor wordt de hele foto wat donkerder en blijven de kleuren in de lucht mogelijk beter behouden.

Kijk vervolgens goed naar het resultaat. De voorgrond wordt namelijk ook donkerder. Soms is dat juist mooi, bijvoorbeeld wanneer je een silhouet wilt fotograferen. Maar wanneer je ook details in het landschap wilt laten zien, is dit niet altijd de beste oplossing.

Ik raad je daarom altijd aan om in RAW te fotograferen. Op die manier kun je in de nabewerking de voorgrond nog een stuk oplichten, zodat de foto beter in balans is.

Optie 2: Maak meerdere belichtingen met bracketing

Wil je zowel de kleurrijke lucht als het donkere landschap goed zichtbaar houden? Dan kun je gebruikmaken van bracketing. Bij deze techniek maak je meerdere foto’s vanaf precies hetzelfde standpunt, maar met verschillende belichtingen. Bijvoorbeeld één normale foto, één foto die twee stops donkerder is en één foto die twee stops lichter is. Tijdens het nabewerken kun je deze foto’s samenvoegen tot één beeld waarin zowel de lucht als de voorgrond goed zichtbaar zijn. Dit wordt vaak HDR genoemd, oftewel High Dynamic Range.

Een statief is hierbij handig, omdat je wilt dat alle foto’s dezelfde compositie hebben. Let ook op bewegende onderwerpen, zoals riet of bladeren. Die kunnen bij het samenvoegen voor ongewenste effecten zorgen. Overdrijf het HDR-effect niet. Je wilt meestal de natuurlijke sfeer van de zonsopkomst behouden en niet dat ieder donker hoekje ineens net zo licht is als de lucht.

Optie 3: Gebruik een grijsverloopfilter

Een andere manier om het grote verschil tussen een lichte lucht en een donkere voorgrond op te lossen, is door een grijsverloopfilter te gebruiken. Dit is een filter dat aan de bovenkant donker is en geleidelijk overloopt naar een doorzichtig gedeelte. Door het donkere deel voor de lucht te plaatsen, houd je het felle licht tegen terwijl de voorgrond normaal belicht wordt.

Zo kun je in één foto meer details behouden in zowel de lucht als het landschap, zonder dat je achteraf meerdere belichtingen hoeft samen te voegen. Vooral bij een zonsopkomst met een vrij rechte horizon, bijvoorbeeld aan zee of boven een open weiland, werkt dit goed!

5. Maak je compositie interessanter dan alleen een mooie lucht

Een spectaculaire lucht betekent niet automatisch dat je ook een spectaculaire foto maakt. Compositie is minstens zo belangrijk. Door bewust te kiezen wat je wel en niet in beeld brengt, kun je de aandacht van de kijker sturen. Begin bijvoorbeeld met de plaatsing van de horizon. Staat de lucht vol met bijzondere kleuren en wolken? Geef de lucht dan wat meer ruimte in je foto. Is juist het landschap interessant, bijvoorbeeld door mist of mooie reflecties? Dan kun je de horizon wat hoger plaatsen zodat er meer van de locatie zichtbaar is.

Zoek ook naar lijnen die de kijker je foto in leiden. Een sloot, weggetje, hek of steiger kan de aandacht naar de opkomende zon trekken. Zeker wanneer je laag bij de grond fotografeert, kunnen zulke lijnen extra duidelijk worden. De regel van derden kan je hierbij helpen, maar kijk vooral wat voor jouw foto werkt.

En vergeet niet om af en toe je camera te draaien. Een liggende foto laat vaak meer van het landschap zien, terwijl een staande compositie juist goed kan werken wanneer je een interessante voorgrond hebt.

6. Gebruik het tegenlicht voor silhouetten, reflecties en zonnesterren

Wanneer de zon laag staat, kun je allerlei creatieve effecten fotograferen. Je hoeft dus niet alleen een klassieke landschapsfoto te maken. Juist het sterke tegenlicht zorgt voor leuke mogelijkheden.

Tip 1: Silhouetten fotograferen tijdens zonsopkomst

Een silhouet ontstaat wanneer je onderwerp donker afsteekt tegen een lichte achtergrond. Denk bijvoorbeeld aan een boom, een molen of een persoon tegen een oranje lucht. Om dit effect te krijgen, kun je de belichting afstemmen op de lucht in plaats van op je onderwerp. Hierdoor blijft de achtergrond mooi gekleurd en wordt je onderwerp donker.

Let vooral op de vorm van het silhouet. Een boom met duidelijk zichtbare takken is vaak interessanter dan een grote donkere massa. Wees creatief met vormen en compositie voor een interessant beeld. Meer ideeën vind je in het artikel over silhouetten fotograferen.

Tip 2: Reflecties in het water vastleggen

Fotografeer je bij een meer, sloot of rivier? Kijk dan eens of je de kleuren van de zonsopkomst in het water kunt vastleggen. Bij weinig wind kan het water bijna als een spiegel werken. Hierdoor krijg je een mooie symmetrische foto. Maar ook wanneer er wat rimpelingen zijn, kan de weerspiegeling van de zonsopkomst een interessant patroon vormen.

Probeer verschillende standpunten en sluitertijden. Hoe langer de sluiter open staat, hoe gladder het wateroppervlak in de foto wordt. Zelfs als er met het oog rimpelingen in te zien zijn!

Tip 3: Een zonnester fotograferen

Wil je de zon als een ster met duidelijke lichtstralen vastleggen? Dan kun je proberen om een zonnester te fotograferen. Kies hiervoor een klein diafragma (bijvoorbeeld f/16 of hoger) en zorg dat de zon gedeeltelijk achter een boom, gebouw of ander object vandaan komt. Hierdoor ontstaat een stervormig effect rondom de zon. Hoe de zonnester eruitziet, hangt onder andere af van de constructie van je lens. Niet iedere lens geeft even duidelijke lichtstralen.

7. Fotografeer de zonsopkomst met mist

Soms is de zon zelf helemaal niet het mooiste onderwerp tijdens een zonsopkomst. Het licht dat over het landschap valt, kan minstens zo interessant zijn. Vooral wanneer er mist hangt, kun je bijzondere foto’s maken. Mist zorgt ervoor dat bomen, gebouwen en andere onderwerpen op verschillende afstanden steeds lichter en minder contrastrijk worden. Hierdoor ontstaat er diepte in je foto.

Wanneer de eerste zonnestralen door de mist vallen, kun je soms ook duidelijke lichtbundels zien. Zoek bijvoorbeeld naar een plek waar de zon tussen de bomen door schijnt. Door het licht van opzij te fotograferen, worden deze stralen vaak beter zichtbaar. Lees ook de aanvullende tips voor fotograferen met mist.

Ook zonder mist is het de moeite waard om je camera eens van de zon weg te draaien. Kijk hoe het warme ochtendlicht over een weiland valt, hoe lange schaduwen ontstaan of hoe de gevels van gebouwen worden verlicht. Juist door niet alleen naar de opkomende zon te kijken, ontdek je vaak meer mogelijkheden voor mooie foto’s.

Tip: een ochtend met een beetje bewolking kan extra kleurrijk zijn, omdat de wolken het zonlicht weerkaatsen. Een volledig bewolkte lucht kan de zon juist helemaal verbergen. Houd de weersverwachting dus in de gaten, maar verwacht niet dat iedere ochtend hetzelfde resultaat oplevert.

8. Zonsopkomstfoto’s nabewerken zonder overdreven kleuren

Wanneer je een zonsopkomst fotografeert, wil je natuurlijk dat de kleuren op je foto net zo mooi zijn als in het echt. Toch kan het resultaat op je camerascherm soms wat tegenvallen. Dat komt onder andere doordat je camera niet altijd alle verschillen tussen licht en donker kan vastleggen. Ook de automatische witbalans kan invloed hebben op de kleuren.

Fotografeer daarom bij voorkeur in RAW. Dit bestandsformaat bewaart meer beeldinformatie dan een standaard JPEG, waardoor je tijdens het nabewerken meer ruimte hebt om aanpassingen te maken. Begin bijvoorbeeld met de hooglichten. Door deze wat te verlagen, kun je soms details terughalen in de lichte lucht. Vervolgens kun je de schaduwen iets oplichten wanneer de voorgrond te donker is.

Kijk ook naar de witbalans. Soms maakt de automatische witbalans de warme kleuren van een zonsopkomst wat neutraler. Door de kleurtemperatuur iets warmer in te stellen, kun je die sfeer beter laten terugkomen. Wees voorzichtig met verzadiging en contrast. De kleuren van een zonsopkomst kunnen van zichzelf al behoorlijk intens zijn. Wanneer je alles extra versterkt, ziet je foto er al snel onnatuurlijk uit.

Zonsopkomst fotograferen met je telefoon

Heb je geen systeemcamera of spiegelreflexcamera? Ook met je smartphone kun je mooie foto’s van een zonsopkomst maken. De belangrijkste tips blijven hetzelfde. Zorg dat je op tijd bent, zoek een mooie compositie en let goed op de belichting. Vooral dat laatste maakt vaak een groot verschil.

Tik op het scherm om scherp te stellen en pas indien mogelijk de belichting aan. Bij veel telefoons kun je de foto wat donkerder maken door het zonnetje of de belichtingsregelaar omlaag te bewegen. Zo voorkom je dat de lucht helemaal wit wordt.

Heeft je smartphone een RAW-functie? Dan kun je die gebruiken wanneer je de foto later uitgebreid wilt nabewerken. En beschikt je telefoon over meerdere camera’s? Probeer dan ook eens een andere beeldhoek. Met een groothoekcamera kun je bijvoorbeeld meer van het landschap laten zien, terwijl een telecamera meer close-ups kan maken van een onderdeel van de omgeving.

Let er wel op dat digitaal inzoomen niet altijd dezelfde beeldkwaliteit oplevert als fotograferen met een echte telecamera. Meer tips vind je in het artikel over zonsopkomst en zonsondergang fotograferen met je smartphone.

Klaar om zelf een zonsopkomst te fotograferen?

Wil je zelf eens een zonsopkomst fotograferen? Kies dan een mooie locatie, controleer hoe laat de zon opkomt en zorg dat je ruim op tijd aanwezig bent. Neem indien mogelijk een statief mee en probeer verschillende belichtingen en composities uit.

Blijf niet alleen naar de zon kijken, maar let ook op wat het ochtendlicht met de omgeving doet. Van mist boven een weiland tot lange schaduwen tussen de bomen: juist die details kunnen je foto’s extra bijzonder maken. Veel plezier!